Dấu tích lịch sử lâu đời gắn với thần Cao Sơn Đại Vương
Theo các tư liệu lịch sử và hiện vật còn lưu giữ, đền (đình) Kim Liên được khởi dựng từ rất sớm, ít nhất vào thời Lê. Văn bản cổ nhất ghi nhận về di tích có niên đại năm Hồng Thuận thứ 3 (1510), khi đó đình mang tên “Cao Sơn Đại Vương thần từ”, thể hiện rõ chức năng ban đầu là nơi thờ thần Cao Sơn.
Theo truyền thuyết dân gian, thần Cao Sơn là con trai của Lạc Long Quân, được tôn là một trong những vị thần núi thuộc hệ thống thần Tản Viên. Thần đã có công giúp Sơn Tinh chiến thắng Thủy Tinh, bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân. Đặc biệt, vào năm 1509, thần được cho là đã âm phù giúp vua Lê Tương Dực dẹp loạn, khôi phục triều Lê. Ghi nhớ công lao đó, nhà vua đã cho xây dựng lại ngôi đền khang trang, bề thế hơn tại làng Đồng Lầm.
Trải qua thời gian, đền Kim Liên không chỉ là nơi thờ tự mà còn trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng, đảm nhiệm thêm chức năng của một ngôi đình. Chính vì vậy, di tích được gọi với tên quen thuộc là đình Kim Liên. Ngoài thần Cao Sơn, tại đây còn phối thờ nhiều vị thần khác như Thủy Tinh công chúa và Huệ Minh phu nhân, tạo nên một không gian tín ngưỡng phong phú, đa tầng.
Đền (đình) Kim Liên được xây dựng trên một gò đất cao, cách La Thành khoảng 100m về phía Đông đầm Kim Liên xưa. Tổng thể kiến trúc mang đậm dấu ấn của nhiều thời kỳ lịch sử, trong đó rõ nét nhất là phong cách thời Nguyễn. Không gian di tích được chia thành hai phần chính. Phía trước là khu vực gồm Nghi môn Ngoại, hai dãy Tả – Hữu vu, sân, hồ bán nguyệt và giếng ngọc. Phía trên gò là khu kiến trúc cổ với Nghi môn Nội, Đại bái, Hậu cung, nhà Mẫu, bia thần tích và khu vườn cây xanh mát.
Hai khu vực này được kết nối bởi chín bậc gạch cao, xây bằng loại gạch vồ đặc trưng thời Lê Trung Hưng – loại vật liệu có kích thước lớn, dày, thường dùng trong các công trình quy mô. Toàn bộ khuôn viên được bao bọc bởi tường, xen kẽ là hệ thống cây xanh tạo nên không gian thanh tĩnh, cổ kính – một thắng tích tiêu biểu của Thăng Long xưa.
Một trong những hiện vật quý giá nhất tại di tích là tấm bia đá lớn “Cao Sơn Đại Vương thần từ bi minh tịnh tự” do sử thần Lê Tung soạn năm 1510. Nội dung bia ghi lại công lao của thần Cao Sơn trong việc giúp vua Lê giành lại ngai vàng, đồng thời phản ánh rõ nét lịch sử hình thành và phát triển của di tích. Bên cạnh đó, hệ thống 33 đạo sắc phong còn được lưu giữ là nguồn tư liệu quý hiếm, trong đó có 22 sắc thời Lê và 11 sắc thời Nguyễn.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, đền (đình) Kim Liên đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần. Đáng chú ý, giai đoạn 2008 - 2010, di tích được tu bổ quy mô lớn nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu đó, đền Kim Liên cùng với các di tích thuộc Thăng Long Tứ trấn đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 93/QĐ-KGVX ngày 18-1-2022).
Phát huy lễ hội truyền thống để thu hút du lịch
Lễ hội đền (đình) Kim Liên được tổ chức hằng năm vào ngày 16 tháng 3 âm lịch – ngày sinh của thần Cao Sơn. Trước đây, lễ hội được tổ chức quy mô lớn theo chu kỳ 3 năm một lần với đầy đủ nghi thức như rước kiệu, tế lễ cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc.
Ngày nay, lễ hội vẫn được duy trì trang trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham gia. Ngoài ra, vào ngày 12 tháng 8 âm lịch (ngày hóa của thần), tại đền cũng diễn ra các nghi lễ dâng hương tưởng niệm. Không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, lễ hội còn là dịp để cộng đồng gắn kết, gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp.
Năm nay, để phát huy giá trị của các lễ hội trong đời sống đương đại, UBND phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã ban hành kế hoạch triển khai công tác quản lý và tổ chức lễ hội trên địa bàn phường năm 2026, qua đó xây dựng hình ảnh phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám là điểm đến “An toàn - Thân thiện - Chất lượng - Hấp dẫn”.
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tập trung xây dựng, củng cố môi trường văn hóa trong lễ hội, trong đó đặc biệt chú trọng triển khai hiệu quả Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống.
Phó Chủ tịch UBND phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hoàng Kiều Nga cho biết, phường đã và đang đa dạng hóa nội dung, hình thức và phương thức tuyên truyền, vận động nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm của các cấp, ngành, người dân và du khách trong việc thực hiện nghiêm các quy định của Nhà nước về tổ chức lễ hội. Việc tuyên truyền các lễ hội tiêu biểu được gắn với quảng bá tiềm năng, giá trị di sản văn hóa của thành phố, góp phần thúc đẩy giao lưu và hội nhập quốc tế.
“Việc tổ chức lễ hội được yêu cầu thực hiện theo hướng tiết kiệm, hiệu quả, không phô trương, lãng phí, đồng thời kiên quyết ngăn chặn tình trạng lợi dụng lễ hội để trục lợi. Các hành vi mê tín, dị đoan như bói toán, xóc thẻ; tổ chức trò chơi mang tính chất cá cược, đánh bạc dưới mọi hình thức đều bị nghiêm cấm. Chúng tôi yêu cầu Ban tổ chức các lễ hội phải có quy hoạch, sắp xếp hợp lý hoạt động dịch vụ, tuyệt đối không tổ chức trong khu vực bảo vệ I của di tích, đồng thời hạn chế việc sử dụng loa, đài gây tiếng ồn vượt mức quy định. Việc triển khai Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống được áp dụng đồng bộ tại tất cả các lễ hội trên địa bàn”, bà Hoàng Kiều Nga thông tin.
Có thể thấy, trong dòng chảy sôi động của các hoạt động lễ hội trên địa bàn Hà Nội, những lễ hội truyền thống tại phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong đó có lễ hội đền (đình) Kim Liên, vẫn giữ được những giá trị riêng biệt. Hòa nhịp cùng đời sống đương đại, đền (đình) Kim Liên và lễ hội truyền thống không chỉ góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa – tín ngưỡng của Thăng Long xưa mà còn trở thành điểm đến ý nghĩa, giúp người dân và du khách tìm về cội nguồn, bồi đắp đời sống tinh thần.